Pek bilinmeyen bir \u00fclke oldu\u011fu i\u00e7in, \u00f6nce hakk\u0131nda biraz bilgilenelim; Orta Asya co\u011frafyas\u0131nda Karakalpakya veya Karakalpakistan Cumhuriyeti diye bilinen ve g\u00f6\u00e7ebe olarak ya\u015fayan Karakalpakl\u0131lar\u0131n \u00fclkesi, 1938 y\u0131l\u0131ndan sonra Sovyetlerin y\u00f6nlendirmesi ile \u00d6zbekistan s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde Karakalpakistan \u00d6zerk Cumhuriyeti olarak kurulur. 166,600 km\u00b2 y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc, demografik yap\u0131 olarak Karakalpaklar, \u00d6zbekler ve Kazaklardan olu\u015fan 2 milyon n\u00fcfusu ile, ba\u015f \u015fehri Nukus olan Karakalpakistan Cumhuriyeti\u2019nin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00e7\u00f6ld\u00fcr ve Aral G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn bir k\u0131sm\u0131 da bu topraklarda bulunur.\u00a0Karakalpaklar, Kazak T\u00fcrklerinin bir boyu olarak da kabul edilir. \u00d6zerk bir Cumhuriyet olan Karakalpakistan, \u00d6zbekistan’\u0131n kuzey bat\u0131s\u0131nda, Kazakistan\u2019\u0131n g\u00fcneyinde, T\u00fcrkmenistan Balkan b\u00f6lgesinin kuzeyinde bulunur.<\/p>\n
13. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru kurulan yerli etnik bir topluluk olan ve T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan, h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 “Harezm\u015fah” olarak bilinen “Harezm” (Harizm) medeniyeti de bu topraklarda ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Karakalpakya \u00d6zerk Cumhuriyeti\u2019nin kendi devlet sembol\u00fc, mar\u015f\u0131, armas\u0131, bayra\u011f\u0131, anayasas\u0131 ve parlamenter h\u00fck\u00fcmeti bulunmaktad\u0131r. B\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu M\u00fcsl\u00fcman, S\u00fcnni olan \u00fclke, 12 \u015fehir ve 14 kent tipi yerle\u015fim b\u00f6lgesinden olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n
Karakalpakl\u0131lar\u0131n k\u0131sa siyasi tarihine bakarsak;<\/p>\n
Karakalpakistan, Nisan 1925 y\u0131l\u0131nda Kazak \u00d6zerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin \u00f6zerk bir b\u00f6lgesiydi ancak bu \u00f6zerk b\u00f6lge 20 Temmuz 1930’da SSCB kontrol\u00fcne ge\u00e7er ve 20 Mart 1932 tarihinde \u201cKarakalpakistan \u00d6zerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti\u201d stat\u00fcs\u00fcn\u00fc kazan\u0131r. Aral\u0131k 1936’da \u00d6zbekistan SSCB’ye ba\u011flan\u0131r ve \u00d6zbekistan Cumhuriyeti s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde \u00d6zerk Karakalpakistan Cumhuriyeti olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n
\u00d6zbekistan ve Tacikistan gezi notlar\u0131nda anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere, Stalin d\u00f6neminde \u00f6zerklik verilecek \u00fclkelerin s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirlenirken, bu s\u0131n\u0131rlar \u00fclkelerin birbirleri ile her an kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelebilecek \u015fartlar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek \u00e7izilmi\u015fti. \u201cB\u00fcy\u00fck oyun\u201d burada da uygulanm\u0131\u015f, bir \u00fclke topraklar\u0131 i\u00e7ine ba\u015fka bir \u00fclke yerle\u015ftirilmi\u015fti.<\/p>\n
\u00d6zbekistan\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fck co\u011frafyalar\u0131ndan biri olan Karakalpakistan, d\u0131\u015fi\u015flerinde ve mali durumunda \u00d6zbekistan\u2019a ba\u011fl\u0131 olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmektedir. Ancak Karakalpakistan Cumhuriyeti anayasas\u0131na g\u00f6re, referandum sonucuna ba\u011fl\u0131 olarak \u00d6zbekistan’dan ayr\u0131lma hakk\u0131na sahiptir.<\/p>\n
Karakalpak Ad\u0131 Nereden Gelir? Karakalpaklar Nas\u0131l Ortaya \u00c7\u0131kt\u0131?<\/p>\n
13. y\u00fczy\u0131lda Cengiz Han\u2019\u0131n Aral G\u00f6l\u00fc b\u00f6lgesine yapt\u0131\u011f\u0131 ak\u0131nlar sebebiyle bu b\u00f6lgede ya\u015fayan halklar g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Karakalpaklar da 11.-14. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda Don Nehri k\u0131y\u0131s\u0131na g\u00f6\u00e7 etmi\u015f, fakat bir k\u0131sm\u0131 ata yurdu olan Aral G\u00f6l\u00fc \u00e7evresini terk etmemi\u015fler. Tarihi kaynaklara g\u00f6re 12.-14. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda \u015e\u0131mbay ve Devkara b\u00f6lgelerinde Karakalpaklar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 13. y\u00fczy\u0131lda Harezm b\u00f6lgesinin Alt\u0131n Orda Devleti\u2019nin y\u00f6netimine ge\u00e7mesinden sonra \u0130dil k\u0131y\u0131lar\u0131nda ya\u015famakta olan Karakalpaklar ata yurtlar\u0131na geri d\u00f6nmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Bu nedenle 14.-16. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131ndaki Karakalpak tarihi Harezm tarihiyle i\u00e7 i\u00e7edir.<\/p>\n
1502 y\u0131l\u0131nda Alt\u0131n Orda Devleti y\u0131k\u0131ld\u0131ktan sonra bir\u00e7ok T\u00fcrk kabilesi di\u011fer baz\u0131 beylerin etraf\u0131nda toplanarak yeni devletler kurmu\u015flard\u0131r. Bunlardan en \u00f6nemlileri Nogay Hanl\u0131\u011f\u0131 ve \u00d6zbek Hanl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Karakalpaklar bu d\u00f6nemde Nogaylarla hareket ederek di\u011fer devletlere kar\u015f\u0131 seferler d\u00fczenlemi\u015flerdir. 1642 y\u0131l\u0131nda Nogay Hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131yla bir k\u0131s\u0131m T\u00fcrk topluluklar\u0131n\u0131n oldu\u011fu do\u011fuya yani Amuderya ve Siriderya (Seyhun ve Ceyhun Nehirleri) boylar\u0131na gelmi\u015ftir. Bu b\u00f6lgeye geldiklerinde burada bulunan T\u00fcrk boylar\u0131, yeni gelenlerin ba\u015flar\u0131na takt\u0131klar\u0131 kara kalpaklar\u0131ndan dolay\u0131 \u201cKarakalpakl\u0131lar\u201d olarak adland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7o\u011funlukta K\u0131p\u00e7ak etnik k\u00f6kenli olan bu kabileler zamanla \u00d6zbekler, Kazaklar ve T\u00fcrkmenlerle kar\u0131\u015farak yeni bir etnik topluluk olmu\u015flard\u0131r. Yak\u0131n tarihteki k\u00f6kenleri Nogay Hanl\u0131\u011f\u0131na dayanan Karakalpaklar, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde K\u0131p\u00e7ak, O\u011fuz, Ba\u015fk\u0131rt, Nogay, Kazak, \u00d6zbek, T\u00fcrkmen gibi T\u00fcrk unsurlar\u0131n kar\u0131\u015f\u0131m\u0131yla olu\u015fmu\u015f ba\u011f\u0131ms\u0131z bir kabiledir.<\/p>\n
Karakalpakistan\u2019\u0131n bulundu\u011fu co\u011frafya, petrol ve do\u011fal gaz kaynaklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin bir b\u00f6lgededir. Sovyet Rusya zaman\u0131nda bu b\u00f6lgede pamuk yeti\u015ftiricili\u011fi yap\u0131lmaktayd\u0131, ancak suya \u00e7ok ihtiyac\u0131 olan pamuk yeti\u015ftirilmesi i\u00e7in Aral G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn kullan\u0131lmas\u0131, bu g\u00f6l\u00fcn zamanla sular\u0131n\u0131n \u00e7ekilmesine ve koca g\u00f6l\u00fcn kurumas\u0131na sebep olmu\u015ftur. Aral G\u00f6l\u00fc, \u015fu anda d\u00fcnyadaki k\u00fcresel \u0131s\u0131nman\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 olumsuzluklara sembol olan co\u011frafi olu\u015fumlar\u0131ndan biri konumunda bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
**<\/p>\n
\u00d6zbekistan, Hiva\u2019dan karayolu ile Karakalpakistan Cumhuriyeti s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan giriyoruz, askeri kontrol noktas\u0131 var ama bizi \u00e7evirmediler, do\u011frudan ge\u00e7tik, bir s\u00fcre sonra Elli Kale Kap\u0131s\u0131\u2019na kadar geldik. \u00c7\u00f6l\u00fcn ortas\u0131ndan gidiyoruz, ge\u00e7mi\u015fte buralarda ya\u015fam kolay de\u011filmi\u015f. \u0130nsanlar bask\u0131nlara, soygunlara kar\u015f\u0131 korunmak i\u00e7in ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgelere kaleler yapm\u0131\u015flar. Sald\u0131r\u0131 s\u0131ras\u0131nda herkes kalenin i\u00e7ine s\u0131\u011f\u0131narak m\u00fccadele etmi\u015f. Zaman i\u00e7inde kaleler elli kadar olmu\u015f ve bu nedenle bu b\u00f6lgeye \u201cElli Kale\u201d, b\u00f6lgeye ula\u015fan ana yol \u00fczerine yap\u0131lan b\u00fcy\u00fck kap\u0131ya da \u201cElli Kale Kap\u0131s\u0131\u201d demi\u015fler. Bir k\u0131s\u0131m yerle\u015fim, tar\u0131m, hayvanc\u0131l\u0131k ve di\u011fer ya\u015fam i\u00e7in gerekli i\u015fler kale \u00e7evresine yak\u0131n yerlerde yap\u0131l\u0131r, en y\u00fcksek yerde bulunan kale g\u00f6zc\u00fcs\u00fc tehlike haberi verince hem korunma hem de b\u00f6lgeyi savunma amac\u0131yla herkes kalede toplan\u0131rm\u0131\u015f. Arazi yap\u0131s\u0131 genelde d\u00fczl\u00fck ve \u00e7\u00f6l oldu\u011fu i\u00e7in sald\u0131r\u0131lar uzaktan fark ediliyor olmal\u0131.<\/p>\n
Her kale, genelde bulundu\u011fu \u015fartlara veya duruma g\u00f6re isim alm\u0131\u015f. \u0130lk \u00f6nce;<\/p>\n
Ayaz Kale<\/strong>; \u0130sminden de belli, \u00f6zellikle k\u0131\u015f aylar\u0131nda, ama yazlar\u0131 da \u00e7ok so\u011fuk ve ayaz olurmu\u015f. Ayaz Kale, \u0130pek Yolu \u00fczerinde oldu\u011fu i\u00e7in, sald\u0131rganlara kar\u015f\u0131 kervanlar\u0131n da s\u0131\u011f\u0131nabilece\u011fi ve bir s\u00fcre konaklayabilece\u011fi \u015fekilde y\u00fcksek bir tepede, b\u00fcy\u00fck\u00e7e alan \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015f. Antik ve Erken Orta \u00c7a\u011f d\u00f6neminde Amur Derya Nehri\u2019ni ve Harezm b\u00f6lgesinin g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flamak, g\u00f6\u00e7men ve sald\u0131r\u0131lardan korunmak amac\u0131yla kerpi\u00e7ten yap\u0131lan kalelerin kal\u0131nt\u0131lar\u0131 h\u00e2l\u00e2 ayakta. Kalelerin i\u00e7inde ve \u00e7evresinde saray kal\u0131nt\u0131lar\u0131 ve yerel tar\u0131m yapanlar\u0131n izleri halen bulunmaktad\u0131r. Hava \u015fartlar\u0131 ve \u00e7\u00f6l etkisi ile y\u00fcz y\u0131llar boyunca b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 tahrip olmu\u015f, bug\u00fcn sadece enkaz kal\u0131nt\u0131lar kalabilmi\u015f.<\/p>\n 1940 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan kaz\u0131larda ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lan tarihi Ayaz Kale kompleksi, b\u00f6lgedeki \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck kale kompleksinden biri olup, \u015fu anki Karakalpakistan\u2019\u0131n Buston b\u00f6lgesinde, Ayaz G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn yan\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n M\u00d6 4. y\u00fczy\u0131lda yap\u0131lan, Ku\u015fan \u0130mparatorlu\u011fu d\u00f6neminde kurulan ilk kalelerden biri oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. \u0130ki katl\u0131 bir yap\u0131 olan kalenin g\u00fcney cephesinden bir giri\u015fi bulunmaktad\u0131r. M\u00d6 3. y\u00fczy\u0131lda ise kale duvarlar\u0131n\u0131 desteklemek amac\u0131yla eklemeler ve g\u00f6zetleme kuleleri yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Toprak Kale;<\/strong> MS 2. y\u00fczy\u0131lda Harezm H\u00fck\u00fcmdar\u0131 Artav (Artabanos) taraf\u0131ndan yapt\u0131r\u0131lan kalenin de i\u00e7inde bulundu\u011fu b\u00f6lge, MS 2.-3. y\u00fczy\u0131lda Chorasmia’n\u0131n ba\u015fkenti ve antik bir saray kentiydi. Tarihi, MS 1. y\u00fczy\u0131ldan 5. y\u00fczy\u0131la kadar olan bir d\u00f6nemi kapsayan tarihi kentte yap\u0131lan kaz\u0131larda, Zerd\u00fc\u015ft tanr\u0131lar\u0131n\u0131 temsil eden duvar resimleri, paralar, tak\u0131lar bulunmu\u015ftur ve tarz olarak da Ku\u015fan \u0130mparatorlu\u011fu’nun etkisini yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n \u00d6nemli elli kaleden biri olan Toprak Kale, d\u00f6nemin \u015fartlar\u0131na g\u00f6re toprak-kerpi\u00e7 y\u0131\u011fma olarak yap\u0131lm\u0131\u015f, bu nedenle de Toprak Kale ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fck bir alan \u00fczerinde, korunakl\u0131 duvarlar ile \u00e7evrili bir alan i\u00e7inde, mabet, \u00e7ar\u015f\u0131, pazar, al\u0131\u015fveri\u015f meydan\u0131, ayr\u0131ca buraya \u00f6zel Harzerm \u015eah h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 i\u00e7in saray ve b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 korumak ama\u00e7l\u0131 k\u00f6\u015felerde g\u00f6zetleme kuleleri ve savunma kaleleri ile bir b\u00fct\u00fcn komplekstir. Elli Kale aras\u0131nda en itibarl\u0131 olan kalelerden biridir. Saray b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, kabul salonu 280 m\u00b2 olan Toprak Kale, di\u011fer kaleler gibi bak\u0131ma muhta\u00e7. Kendi halinde zor iklim \u015fartlar\u0131nda ayakta durmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ama geri d\u00f6n\u00fclmez \u015fekilde yok olma yolunda.<\/p>\n Koi Krylgan Kale, Antik Tap\u0131nak Kompleksi;<\/strong><\/p>\n Yerel olarak Qoy Q\u0131r\u0131lg’an Qala olarak da adland\u0131r\u0131lan Koi Krylgan Kale, buradaki \u00f6nemli arkeolojik sit alanlar\u0131ndan biridir. M\u00d6 400 civar\u0131nda, Harezm b\u00f6lgesine h\u00fckmeden Chorasmian Afrighids hanedanl\u0131\u011f\u0131 s\u0131ras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir t\u00f6ren merkezi ve kompleksi olarak in\u015fa edilmi\u015f. Sulu ve verimli topraklarda refah i\u00e7inde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen ya\u015fam, MS 400 y\u0131llar\u0131nda terk edilmi\u015f. S\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir tap\u0131nak olan Koi Krylgan Kale\u2019de 1951’den itibaren ba\u015flayan kaz\u0131lar sonras\u0131nda, 1952 ve 1957’de arkeolojik yerle\u015fim yerlerinin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcmleri a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Merkezinde dairesel planl\u0131, sur duvarlar\u0131 ve 87 metre \u00e7ap\u0131nda bir daireyi \u00e7evreleyen 9 kuleli an\u0131tsal yap\u0131lar\u0131n oldu\u011fu kalenin, Harezm h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 i\u00e7in olas\u0131 bir mezarl\u0131k alan\u0131 olarak hizmet etti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Kaz\u0131larda \u00e7ok say\u0131da d\u00f6neme ait tarihi eserler bulunan kompleks, bug\u00fcn di\u011fer kaleler gibi kaderiyle ba\u015f ba\u015fa b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f durumda.<\/p>\n Yak\u0131nlarda, ula\u015f\u0131m mesafesinde ba\u015fka kale var m\u0131 diye bak\u0131n\u0131rken ileride birka\u00e7 \u00e7ad\u0131r\u0131n oldu\u011fu bir yer fark ettik, burada ya\u015fayan birileri olabilir diye vard\u0131k gittik. Kad\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131 \u00f6n\u00fcm\u00fcze g\u00f6zleri parl\u0131yor, T\u00fcrk\u00e7e \u201cHo\u015f geldiniz, ho\u015f geldiniz,\u201d diye kar\u015f\u0131lad\u0131, T\u00fcrk oldu\u011fumuzu duyunca daha da keyiflendi. Art\u0131k T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fuyoruz, leh\u00e7e var ama anla\u015f\u0131yoruz, sorun yok. \u00c7ocuklar\u0131, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 i\u00e7in buraya pek gelmezlermi\u015f, kocas\u0131 da baz\u0131 ihtiya\u00e7lar i\u00e7in al\u0131\u015fveri\u015fe gitmi\u015f. Etrafta develer dola\u015f\u0131yor, kimindir bunlar, ne yapars\u0131n\u0131z bunlar\u0131 derken konu deve s\u00fct\u00fcne ve deve ayran\u0131na geldi. Hat\u0131rl\u0131yorum, Libya Ba\u015fkan\u0131 Muammer Kaddafi her g\u00fcn yeni sa\u011f\u0131lm\u0131\u015f taze deve s\u00fct\u00fc i\u00e7erdi, \u00e7ok kere okumu\u015ftum, hatta yurt d\u0131\u015f\u0131 seyahatlerinde bile u\u00e7aklar\u0131ndan birisi deveye tahsis edilmi\u015f, g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fc hep yan\u0131nda deveyi. Yok, yok deve onlar\u0131 g\u00f6rs\u00fcn, toplant\u0131lara kat\u0131ls\u0131n, bilgilensin diye de\u011fil! Kaddafi, her sabah taze deve s\u00fct\u00fc i\u00e7mek istedi\u011fi i\u00e7in, m\u00fcbarek hayvan ne \u00e7ekmi\u015ftir herhalde u\u00e7a\u011fa binerken, u\u00e7arken falan. Neden b\u00f6yle yap\u0131yordu Kaddafi, uzun ya\u015fayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu ama olmad\u0131, \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Devenin bir faydas\u0131 olmad\u0131 yani, Arap k\u00fclt\u00fcr\u00fc b\u00f6yle bir \u015fey, \u00e7ok fazla bilinmeyenli denklem gibi, \u015fimdiye kadar anlayan \u00e7\u0131kmad\u0131 daha. Neyse konumuza d\u00f6nelim, sorduk kad\u0131na, \u201cBu develer s\u00fct veriyor mu?\u201d diye, \u201c\u0130ster misiniz?\u201d diye sorunca cevap \u201cEvet\u201d oldu. Tad\u0131 g\u00fczel, biraz yo\u011fun gibi, bir bardak tamamd\u0131r, ba\u011f\u0131rsaklar\u0131 bozabilir, yolda s\u0131k\u0131nt\u0131 ya\u015famayal\u0131m. Deve ayran\u0131 neymi\u015f dedik, deve s\u00fct\u00fcnden yo\u011furt olmazm\u0131\u015f, nas\u0131l oluyor o zaman deyince, s\u00fct\u00fc do\u011frudan yo\u011furt ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131nca hemen oluyormu\u015f, kaynatmaya gerek yokmu\u015f, hani olmasa da olur gibisinden. Muhtemelen i\u00e7ti\u011fimiz s\u00fct de kaynat\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131. Birka\u00e7 saat vakit harcad\u0131k, iyi geldi, hafiften dinlenmi\u015f olduk. Misafirperverli\u011fine,\u00a0 alakas\u0131na te\u015fekk\u00fcr edip, develere de el sallay\u0131p yola devam.<\/p>\n **<\/p>\n Aral G\u00f6l\u00fc yak\u0131nlar\u0131nda, Karakum, K\u0131z\u0131lkum ve Ta\u015fl\u0131 \u00c7\u00f6llerinin ortas\u0131nda n\u00fcfusu 320 bin olan Karakalpakistan\u2019\u0131n ba\u015f\u015fehri ve en b\u00fcy\u00fck yerle\u015fim yeri Nukus\u2019a geldik. Sovyet mimari tarz\u0131n\u0131n tipik yans\u0131mas\u0131 olan \u015fehir, \u00e7\u00f6l\u00fcn ortas\u0131nda bir Sovyet vahas\u0131 gibi. \u0130lk g\u00f6ze \u00e7arpan, yeniden yap\u0131lan geni\u015fletilmi\u015f yollar\u0131, \u00e7ok katl\u0131 olarak yenilenen binalar\u0131 ile h\u0131zla modernle\u015fme yolunda olan kent. Burada en \u00f6nemli, mutlaka g\u00f6r\u00fclmesi gereken yerlerden biri d\u00fcnyan\u0131n en iyi m\u00fczelerinden biri olarak de\u011ferlendiren Savitskiy Sanat M\u00fczesi, buray\u0131 sonraya b\u0131rak\u0131p \u015fehri dola\u015f\u0131yoruz, kendi halinde, sakin, tela\u015f\u0131 olmayan bir yer.<\/p>\n Baz\u0131 kay\u0131tlarda Nukus’un daha uzun bir tarihe sahip oldu\u011fu belirtilse de \u015fehrin kurulu\u015f tarihi 1960 olarak kabul ediliyor. Ancak kentin topraklar\u0131nda M\u00d6 IV’den. MS VI ya kadar ba\u015fka medeniyetlerin yan\u0131 s\u0131ra Harezm Hanl\u0131\u011f\u0131 sakinleri taraf\u0131ndan in\u015fa edilen bir Shurcha yerle\u015fim yeri oldu\u011fu anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f.<\/p>\n Nukus, d\u00f6rt bir yandan Karakum, K\u0131z\u0131lkum, Aralkum \u00c7\u00f6lleri ve ger\u00e7ek bir kayal\u0131k \u00e7\u00f6l olan \u00dcstyurt Platosu ile \u00e7evrili olmas\u0131na kar\u015f\u0131n ye\u015fillikler ve \u00e7i\u00e7eklerle dolu bir \u015fehir, anla\u015f\u0131lan epey \u00e7aba harcanm\u0131\u015f.<\/p>\n **<\/p>\n Orta Asya co\u011frafyas\u0131nda \u00f6nemli yerlerden biri de ge\u00e7mi\u015fte Aral Denizi diye an\u0131lan, bug\u00fcn suyu t\u00fckenmi\u015f Aral G\u00f6l\u00fc. Kuzey g\u00fcney ekseninin do\u011fusunda kalan b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 Karakalpakistan, bat\u0131 k\u0131sm\u0131 da Kazakistan s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde olan, \u00f6nceki y\u0131llarda 68.000 km\u00b2 y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcyle Asya\u2019n\u0131n ikinci, d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00fcy\u00fck tatl\u0131 su g\u00f6l\u00fcyken son y\u0131llarda a\u015f\u0131r\u0131 tar\u0131msal sulama nedeniyle eski y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fcn %90’\u0131n\u0131 kaybedip ufalm\u0131\u015f Aral G\u00f6l\u00fc.<\/p>\n Gelecekte belki b\u00f6yle bir yer olmayabilir d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle ve g\u00f6l yata\u011f\u0131nda terk edilmi\u015f gemilerin yaratt\u0131\u011f\u0131 \u201cgemi mezarl\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d foto\u011fraflamak i\u00e7in gece yar\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131k\u0131yorum yola. Sabah g\u00fcn ayd\u0131nlanmadan \u00f6nce g\u00fcne\u015fin do\u011fu\u015fuyla b\u00f6lgenin foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7ekmek istiyorum. \u015eof\u00f6rle ben, yol uzun, 320 km. Uyku durumunu merak ediyorum, sordum yorgun musun, diye, i\u015ften \u00e7\u0131km\u0131\u015f gelmi\u015f, belli yorgun, uyutmamak i\u00e7in gevezelik yap\u0131yoruz, hayat\u0131, ya\u015fant\u0131s\u0131, ailesi, inan\u00e7lar\u0131 falan, neyse sorunsuz bir \u015fekilde programlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zamanda geldik Moynak\u2019a. Moynak, \u00fclkenin kuzey bat\u0131s\u0131nda, Aral G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn g\u00fcney k\u0131y\u0131s\u0131nda hareketli bir liman kentiymi\u015f ge\u00e7mi\u015fte. Hava -4 derece, \u00e7\u00f6l iklimi, r\u00fczg\u00e2r da kuvvetli olunca, kat kat giyindik ama bu sefer de hareket kabiliyeti k\u0131s\u0131tlan\u0131yor, yapacak bir \u015fey yok, \u015fartlar bu.<\/p>\n Moynak, bal\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n, kar\u015f\u0131 sahil Kazakistan\u2019dan gelen teknelerin liman\u0131ym\u0131\u015f. Ge\u00e7mi\u015fte, gecelerin hareketli oldu\u011fu, canl\u0131 ve zengin bir kent iken, bug\u00fcn karanl\u0131klara b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f, hayat\u0131n s\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc, gen\u00e7lerin i\u015fsizlikten terk etti\u011fi, y\u00fcksek oranda ya\u015fl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131, solgun ve k\u0131rg\u0131n \u015fehir durumunda. Gemicilikle ilgili b\u00fct\u00fcn sanayi ve i\u015f hayat\u0131 bitmi\u015f, bal\u0131k i\u015fleme fabrikalar\u0131 kapanm\u0131\u015f, n\u00fcfusun birka\u00e7 binlere d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc \u015fehir Moynak. \u0130\u015f imk\u00e2n olmay\u0131nca hayat umutlar\u0131 solmu\u015f insanlar\u0131n\u00a0\u00e7o\u011fu Rusya veya ba\u015fka \u00fclkelerde i\u015f ar\u0131yor.<\/p>\n Bug\u00fcn buralar halen Aral G\u00f6l\u00fc olarak an\u0131l\u0131yor, ancak sular kilometrelerce \u00e7ekilmi\u015f, g\u00f6l taban\u0131 \u00fczerinde terk edilmi\u015f, paslanm\u0131\u015f, \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f onlarca yan yatm\u0131\u015f gemi, sular \u00e7ekilince \u00e7\u00f6l ikliminin daha da h\u00e2kim oldu\u011fu sert ve r\u00fczg\u00e2rl\u0131 yerde otlar\u0131n aras\u0131nda kaderiyle ba\u015f ba\u015fa bal\u0131k\u00e7\u0131 tekneleri. G\u00f6l %90 oran\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015f, kuzey ucunda ve Kazakistan taraf\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6letler, g\u00f6lden son hat\u0131ralar.<\/p>\n \u00d6nceleri y\u00fczlerce gemi varm\u0131\u015f, tekne sahipleri, yerel y\u00f6netim bunlar\u0131 par\u00e7alayarak buradan ta\u015f\u0131m\u0131\u015flar. Baz\u0131lar\u0131 burada kaderlerine terk edilmi\u015f, hem turist gelsin diye hem de Aral\u2019\u0131n kaderine dikkat \u00e7ekmek i\u00e7in. Benim de sebeb-i ziyaretim “Moynak Gemi Mezarl\u0131\u011f\u0131” diye bilinen buraya gelip, bu kadersiz teknelerin foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7ekmekti.<\/p>\n Hava \u00e7ok so\u011fuk, r\u00fczg\u00e2r ve ayaz, parmaklar\u0131m\u0131 zor kontrol edebiliyorum, geldik yapaca\u011f\u0131z, g\u00fcne\u015f y\u00fckseldik\u00e7e hava yumu\u015famaya, gidererek \u0131s\u0131nmaya bile ba\u015flad\u0131. G\u00f6rev tamamlad\u0131. \u00d6\u011fleye do\u011fru 23 derece s\u0131cakl\u0131k, kat kat giydiklerimi, kat kat \u00e7\u0131kar\u0131yorum.<\/p>\n Neden Aral G\u00f6l\u00fc bu duruma geldi, neden sular\u0131 \u00e7ekildi?<\/p>\n Orta Asya’n\u0131n tam kalbinde yer alan d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00fcy\u00fck tatl\u0131 su k\u00fctlesiyken bug\u00fcn g\u00f6lden eser yok. BM Genel Sekreteri, Aral G\u00f6l\u00fc’n\u00fcn kurumas\u0131n\u0131 yer k\u00fcrenin en \u015foke edici olaylar\u0131ndan biri olarak belirtmi\u015fti.<\/p>\n Aral G\u00f6l\u00fc, kapal\u0131 havza \u00f6zelli\u011fi g\u00f6steren bir g\u00f6ld\u00fcr. Karakalpakistan ve Kazakistan aras\u0131nda yer alan Aral G\u00f6l\u00fc havzas\u0131, esas itibar\u0131yla Ceyhun, Seyhun ve Zerev\u015fan Nehirlerinin havzalar\u0131n\u0131n birle\u015fmesiyle olu\u015fur. Sovyetlerin ekonomik modeli uyar\u0131nca 1960’lardan itibaren pamuk tar\u0131m\u0131 i\u00e7in geni\u015f \u00e7apl\u0131 sulama faaliyetlerine giri\u015filmi\u015f, Aral G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fc besleyen nehirlerin suyu ciddi oranda kullan\u0131lm\u0131\u015f ve o g\u00fcnden itibaren g\u00f6l \u015fiddetli bir kuruma ve k\u00fc\u00e7\u00fclme s\u00fcrecine girmi\u015f. \u0130lk etapta k\u00fc\u00e7\u00fclme kuzey ve g\u00fcney k\u0131s\u0131mlarda ba\u015flam\u0131\u015f, 2003 y\u0131l\u0131nda da g\u00f6l\u00fcn bat\u0131 ve do\u011fu olarak ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlenmi\u015f. Bug\u00fcn kalan az say\u0131daki g\u00f6letler de h\u00e2l\u00e2 k\u00fc\u00e7\u00fclmekte, sular\u0131 kirlenmekte ve tuzlanmakta, dolay\u0131s\u0131yla g\u00f6l\u00fcn do\u011fal ekosistemi \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f durumda. 2005 y\u0131l\u0131nda Aral G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn kuzey k\u0131sm\u0131nda Seyhun \u00fczerinde, Kazakistan taraf\u0131ndan tamamlanan K\u00f6k-Aral baraj\u0131yla su seviyesi 30 metreden 42 metreye y\u00fckselmi\u015f, tuzluluk oran\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k k\u0131smen canland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Karakalpakistan k\u0131sm\u0131nda da Ceyhun Nehri\u2019nin drenaj\u0131yla su k\u00fctleleri ve d\u00fczenlenmi\u015f yapay g\u00f6ller olu\u015fturulmas\u0131na y\u00f6nelik \u00e7abalar devam ediyor.<\/p>\n K\u0131\u015flar\u0131 so\u011fuk ve ya\u011f\u0131\u015fs\u0131z, yazlar\u0131 ise \u00e7\u00f6l s\u0131caklar\u0131yla ge\u00e7mekte ve k\u0131t olan ya\u011f\u0131\u015f miktar\u0131 da bahar mevsimlerinde d\u00fc\u015fmektedir. 1960’lara kadar Aral G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn su dengesi nehirlerin i\u00e7 ak\u0131\u015f\u0131 ve buharla\u015fma dengesi \u00fczerine kuruluydu, ancak Sovyet end\u00fcstri hamleleri nedeniyle son 50 y\u0131lda bu d\u00f6ng\u00fc bozulmu\u015ftur.<\/p>\n G\u00f6l\u00fcn olu\u015fturdu\u011fu durumun en belirgin \u015fekilde kendini hissettirdi\u011fi yerle\u015fim alanlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda ise bir zamanlar\u0131n liman kenti Moynak geliyor, bug\u00fcn harabeye d\u00f6nm\u00fc\u015f vaziyette, tarihinin en dramatik g\u00fcnlerini ya\u015f\u0131yor. Eski g\u00fcnlerden eser olmayan kentin giri\u015finde g\u00f6l\u00fcn maruz kald\u0131\u011f\u0131 facian\u0131n izleri fark ediliyor. K\u0131y\u0131lar\u0131nda gemi enkazlar\u0131 yer al\u0131rken, bir zamanlar bin be\u015f y\u00fcz ki\u015finin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda Rus askerlerine konserve bal\u0131k g\u00f6nderen entegre fabrikas\u0131nda ise cinler cirit at\u0131yor.<\/p>\n \u0130\u015fte ge\u00e7mi\u015fin Aral Denizi olarak bilinen, Aral G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn yok olma hikayesi. Bug\u00fcn pamuk da zorda, koca Aral Gol\u00fc de bitmi\u015f, bir zamanlar bal\u0131k cenneti olan g\u00f6l\u00fcn kurumas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan bozk\u0131rlarda art\u0131k karada kalan tekneler g\u00f6kten d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fler gibi bir izlenim veriyor.<\/p>\n **<\/p>\n Mizdakhan Mezarl\u0131\u011f\u0131;<\/em><\/strong><\/p>\n Moynak \u015fehrini kaderi ile ba\u015f ba\u015fa b\u0131rak\u0131p yola devam, Mizdakhan Mezarl\u0131\u011f\u0131\u2019na gidiyorum. Nukus yak\u0131nlar\u0131nda, tarihi M\u00d6 4. y\u00fczy\u0131la kadar uzanan, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir alan \u00fczerinde binlerce mezar, t\u00fcrbe, medrese olan bir yer. Ge\u00e7mi\u015f d\u00f6nemlerde Zerd\u00fc\u015ft mezarl\u0131\u011f\u0131ym\u0131\u015f ancak zaman i\u00e7erisinde b\u00f6lgede Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck azalmaya ba\u015flay\u0131nca, M\u00fcsl\u00fcmanlar da buraya g\u00f6m\u00fclmeye ba\u015flam\u0131\u015f.<\/p>\n Mizdakhan, M\u00d6 4 yy. Hazerm Hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerinden biriydi ve yakla\u015f\u0131k 1.700 y\u0131l boyunca yerle\u015fim yeri olmu\u015ftu. Zerd\u00fc\u015ftlerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bu \u015fehrin yak\u0131n\u0131nda, mezar yeri in\u015fa edilmi\u015f ve burada da \u00f6l\u00fclere Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck geleneklerine g\u00f6re i\u015flem yap\u0131l\u0131yormu\u015f. Zerd\u00fc\u015ftler, \u00f6l\u00fclerini, topra\u011f\u0131n kirlenmesini \u00f6nlemek i\u00e7in, cesetlerin \u00e7\u00fcr\u00fcmesi ve hayvanlar taraf\u0131ndan yok edilmesi i\u00e7in \u201csessizlik kulesi\u201d denilen dairesel, y\u00fcksek bir tepenin veya yap\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcne b\u0131rak\u0131rlard\u0131. Cesetler, genellikle akbabalar ve di\u011fer le\u015f yiyiciler taraf\u0131ndan yenir, geriye kalan kemikler ve iskelet kal\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00f6nce ge\u00e7ici bir mezara g\u00f6m\u00fcl\u00fcr, birka\u00e7 y\u0131l sonras\u0131nda iskelet kal\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r ve \u201cossuary\u201d denilen bir sand\u0131k, kutu, k\u00fcp, gibi kaplarda muhafaza edilirdi. Bu b\u00fcy\u00fck mezar alanlar\u0131 yerine, daha \u00e7ok say\u0131da \u00f6l\u00fcn\u00fcn daha az bir alanda muhafazas\u0131 anlam\u0131na geliyordu.<\/p>\n Antik d\u00f6nemde b\u00f6lgenin savunmas\u0131n\u0131 yapan \u201cGyaur Kala\u201d kalesinin kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n yak\u0131n\u0131nda bulunan antik Mizdakhan Mezarl\u0131\u011f\u0131, Karakalpakistan’\u0131n en eski ve en \u00e7ok ziyaret edilen hac yerlerinden biridir. Araplar, buralar\u0131 i\u015fgal etmeden \u00f6nce kalenin Zerd\u00fc\u015ftler taraf\u0131ndan kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenince, buray\u0131 \u201ckafirlerin kalesi\u201d anlam\u0131na gelen \u201cGavur Kale\u201d olarak adland\u0131rm\u0131\u015flar.<\/p>\n VIII. y\u00fczy\u0131lda kalenin Araplar taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilmesinden sonra, Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck dini Orta Asya\u2019da yasaklanm\u0131\u015f, Zerd\u00fc\u015ft cenazeleri de M\u00fcsl\u00fcman dinine g\u00f6re Mizdakhan Mezarl\u0131k alan\u0131na g\u00f6m\u00fclmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131. Efsaneye g\u00f6re Adem’in mezar\u0131n\u0131n da Mizdakhan Mezarl\u0131\u011f\u0131nda oldu\u011fu kabul edilir, bu da buran\u0131n kutsal bir yer olarak kabul edilmesine sebep olmu\u015ftur. Ayr\u0131ca Adem’in hayali mezar\u0131n\u0131n \u00fczerine dikilen t\u00fcrbenin \u00f6zel bir anlam\u0131 da vard\u0131r. Her y\u0131l t\u00fcrbenin duvarlar\u0131ndan bir tu\u011fla d\u00fc\u015fer, efsaneye g\u00f6re, son tu\u011fla d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde d\u00fcnyan\u0131n sonu \u201ck\u0131yamet g\u00fcn\u00fc\u201d ba\u015flayacakt\u0131r, bu y\u00fczden buraya gelen hac\u0131lar, Tanr\u0131’n\u0131n dualar\u0131n\u0131 duydu\u011funa ve tu\u011flalar\u0131 yeniden yerine koydu\u011funa inan\u0131rlar. Bu nedenle buras\u0131 hac yeri olarak da kabul edilir.<\/p>\n Timur, 14. yy.da buralara ba\u015far\u0131l\u0131 seferler yapm\u0131\u015f, b\u00f6lgeyi kontrol alt\u0131na alm\u0131\u015f, Mizdakhan \u015fehrini ve di\u011fer yerle\u015fim yerlerini yerle bir etmi\u015fti. Bo\u015falt\u0131lan \u015fehir o tarihten itibaren mezar yeri olarak kullan\u0131lm\u0131\u015f. Buradaki t\u00fcrbe ve mescitlerin \u00e7o\u011fu o d\u00f6neme aittir.<\/p>\n Mezar yerlerinde yap\u0131lan kaz\u0131lardan \u00e7\u0131kan bulgulara g\u00f6re Orta \u00c7a\u011f\u2019da, Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck ve \u0130slam geleneklerinin i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. 5000 y\u0131ll\u0131k ge\u00e7mi\u015fi olan bu arkeolojik sit alan\u0131 halen Zerd\u00fc\u015ft ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n mezar yeri olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. M\u00fcsl\u00fcman b\u00f6l\u00fcm\u00fcndeki mezarlarda Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn etkisi halen g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n Burada neredeyse binlerce t\u00fcrbe ve mezar var, hepsinin de fakl\u0131 hikayesi var, bunlardan \u00f6nemli olan ve buraya gelenlerin genelde ziyaret ettikleri t\u00fcrbeler;<\/p>\n Bu t\u00fcrbe ba\u015fta umutsuz a\u015f\u0131klar olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn a\u015f\u0131klar\u0131n u\u011frak yeri olmu\u015f.<\/p>\n Valla (!) b\u00fct\u00fcn bunlara ister inan\u0131n ister inanmay\u0131n ama b\u00f6yle efsaneleri olan y\u00fczlerce t\u00fcrbe var burada, hepsinin hikayesi farkl\u0131, hepsinde hikayeler mucize y\u00fckl\u00fc, hepsinin inananlar\u0131, m\u00fc\u015fterileri farkl\u0131. B\u00fct\u00fcn din ve inan\u00e7larda vard\u0131r, bir \u015feylerden medet ummak. \u00c7ocuk isteyen, evlenmek isteyen, ev, i\u015f, para, neler neler isteyenler bu t\u00fcrbelere gelip, dua edip, adak ad\u0131yorlar. Olursa Allah\u2019tan, olmazsa istemeye devam, acele etme! T\u00fcrkiye\u2019de \u201ct\u00fcrbeler\u201d diye kitap yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131, ayn\u0131 hikayeler.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn din ve inan\u00e7larda hatta ayn\u0131 din ve inan\u00e7larda bile co\u011frafyaya ba\u011fl\u0131 olarak \u00f6l\u00fcmden sonras\u0131 i\u00e7in neler olaca\u011f\u0131 konusunda inan\u0131\u015flar farkl\u0131d\u0131r, dolay\u0131s\u0131yla defin i\u015flemleri ve mezarlar \u00e7ok farkl\u0131. D\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok yerinde farkl\u0131 din ve inan\u00e7lara ait mezarlar\u0131 ziyaret etme f\u0131rsat\u0131m oldu, d\u00fc\u015f\u00fcnemeyece\u011finiz kadar u\u00e7larda gelenekler var. D\u00fcnyadaki M\u00fcsl\u00fcman mezarlar\u0131 ve defin olaylar\u0131nda da \u00e7ok farkl\u0131 rit\u00fceller var. Bunlardan hangisi Tanr\u0131 kat\u0131na \u00e7\u0131kmak i\u00e7in do\u011fru, mant\u0131kl\u0131 ve akili anla\u015f\u0131l\u0131r cevap veren olur mu dersiniz. Peki \u00e7ok mu \u00f6nemli?\u00a0Bilmiyoruz, inan\u00e7 seviyenize ba\u011fl\u0131!<\/p>\n Buras\u0131, b\u00fcy\u00fck bir alanda a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak M\u00fcsl\u00fcmanlara ait mezarlar\u0131n oldu\u011fu en ilgimi \u00e7eken yer, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n cenazeleri defnetme gelene\u011fi bizim bildiklerimizden, duyduklar\u0131m\u0131zdan \u00e7ok farkl\u0131;<\/p>\n Merak ettim, M\u00fcsl\u00fcman cenazeleri nas\u0131l defnediliyor diye;\u00a0 <\/em><\/strong><\/p>\n Mizdakhan Mezarl\u0131\u011f\u0131\u2019nda \u0130slami cenaze usul ve t\u00f6renleri Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn etkisinde devam ediyor. Kabristandaki, Karakalpak M\u00fcsl\u00fcman mezarlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun \u00fcst\u00fc \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015f de\u011fil. Bu, Zerd\u00fc\u015ftlerin cenazeyi g\u00f6sterme gelene\u011finin bir yans\u0131mas\u0131.<\/p>\n Cenaze, kabristana, kefenlenmi\u015f olarak birka\u00e7 metre uzunlu\u011funda ah\u015fap merdiven \u00fczerinde omuzlarda getiriliyor. Merdiven derken, hani duvara dayay\u0131p y\u00fcksek bir yere \u00e7\u0131kmak i\u00e7in kullan\u0131lan basamakl\u0131 merdiven. Cenaze, iki metre derinli\u011finde \u00e7ukurun i\u00e7inde ayr\u0131ca kaz\u0131lan oda gibi bir yere konuluyor. Sonras\u0131nda, \u00e7ukur samanla dolduruluyor, \u00fczeri de toprakla kapat\u0131l\u0131yor ve bunun \u00fczerine de cenazenin getirildi\u011fi ah\u015fap merdiven konuluyor. Zaman i\u00e7inde, ya\u011fmur gibi olaylar sonucu saman\u0131n \u00fcst\u00fcndeki toprak \u00e7\u00f6k\u00fcyor ve mezar yeri \u00e7ukur olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Merdiven de mezar\u0131n \u00fcst\u00fcnde yer seviyesinde kal\u0131yor. Okunan dualar falan t\u00f6ren k\u0131saca b\u00f6yle bir \u015fey. Topra\u011f\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fcp, \u00e7ukur olu\u015fmas\u0131, ahir zamanda \u00f6l\u00fcn\u00fcn yeniden dirildi\u011fi zaman toprak alt\u0131ndan kolay \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in, merdiven ise g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne Tanr\u0131 kat\u0131na ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in basamaklar. Ula\u015fan g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f m\u00fc bilinmez ama ya olursa diye devam. Genelde bir d\u00fczen, bir s\u0131ralama olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, her taraf mezar \u00e7ukurlar\u0131. Baz\u0131lar\u0131n\u0131n koruma ama\u00e7l\u0131 etraf\u0131 \u00e7evrilmi\u015f ama \u00e7o\u011funda koruma \u00f6nlemi olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7ok dikkat etmezseniz her an \u00e7ukura d\u00fc\u015febilir, meftan\u0131n yan\u0131na kal\u0131c\u0131 misafir olabilirsiniz.<\/p>\n M\u00fcsl\u00fcman olmayanlar\u0131n g\u00f6m\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yerler de var, Zerd\u00fc\u015ft veya gayrim\u00fcslimlerin g\u00f6m\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yerlere \u201cgavur mezarl\u0131\u011f\u0131\u201d deniyor.<\/p>\n Neyse, \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyan\u0131n i\u015flerini sonraya b\u0131rakal\u0131m, yola devam, gece yar\u0131s\u0131ndan beri sokaklarday\u0131m, uzun bir g\u00fcn oldu.<\/p>\n **<\/p>\n Nukus\u2019a yolunuz d\u00fc\u015ferse mutlaka u\u011framan\u0131z gereken muhte\u015fem bir m\u00fcze var. Burada b\u00f6yle bir m\u00fcze d\u00fc\u015f\u00fcnemezsiniz.<\/p>\n Savitskiy M\u00fczesi;<\/em><\/strong><\/p>\n Moskova’dan bir sanat\u00e7\u0131 olan Ressam, Arkeolog Igor Savitskiy (1915\u20131984), 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda Sovyet Bilimler Akademisi’nin Arkeolojik Harezmi Seferi’nin bir \u00fcyesi olarak Karakalpakistan b\u00f6lgesine gelir. \u0130lk ba\u015fta bir k\u00e2\u015fif\/ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ressam olarak \u00e7al\u0131\u015fan Savitskiy, b\u00f6lgeye olan sevgisini fark eder ve Nukus’a yerle\u015fmeye karar verir. Etnografik uygulamal\u0131 sanatlara ilgi duyan Savitskiy, gen\u00e7 Rus ve yerel ressamlar\u0131n resimlerinin yan\u0131 s\u0131ra Stalin d\u00f6neminde zulme u\u011frayan sanat\u00e7\u0131lar\u0131n da \u00e7ok say\u0131da eserini toplamaya ba\u015flar. Ayr\u0131ca \u00d6zbekistan\u2019dan, Moskova\u2019dan, St. Petersburg\u2019dan toplad\u0131\u011f\u0131 avangart sanat\u00e7\u0131lar\u0131n resimleri, \u00f6zg\u00fcn bask\u0131lar\u0131, heykelleri ile birlikte 1966 y\u0131l\u0131nda Nukus’da, Moskova\u2019n\u0131n da deste\u011fi ile Karakalpakistan Modern Sanat M\u00fczesi\u2019ni kurar.<\/p>\n Bug\u00fcn m\u00fczede, etnografi ve arkeoloji alanlar\u0131ndaki 90.000 par\u00e7al\u0131k muhte\u015fem koleksiyon, resim sanat\u0131na ait 15.000 adet eser, erken 20. y\u00fczy\u0131l Sovyet avangart sanat\u0131n\u0131n Moskova\u2019dan sonra Rusya\/Asya\u2019daki en b\u00fcy\u00fck ikinci koleksiyonu sergilenmektedir. St. Petersburg’daki Rus M\u00fczesi’nden sonra d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck ikinci Rus avangart resim koleksiyonuna sahiptir.<\/p>\n Burada, bu topraklarda ya\u015fam\u0131\u015f medeniyetler, Karakalpakl\u0131lar\u0131n k\u00fclt\u00fcrleri, ge\u00e7mi\u015fleri, gelenekleri hakk\u0131nda her t\u00fcrl\u00fc bilgiyi bulabilirsiniz.<\/p>\n M\u00fczenin \u015fehir merkezindeki yeni binas\u0131 resmi olarak 2003 y\u0131l\u0131nda hizmete a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f.<\/p>\n **<\/p>\n Karakalpakistan parlamentosu, kendi i\u00e7lerinde ba\u011f\u0131ms\u0131z y\u00f6netim kararlar\u0131 alabiliyor ancak \u00d6zbekistan\u2019\u0131n\u0131n deste\u011fi ile ayakta duruyor, yurt d\u0131\u015f\u0131 seyahatlerde \u00d6zbek pasaportu kullan\u0131yorlar.<\/p>\n Kendini yenileme ve at\u0131l\u0131m \u00e7abalar\u0131 i\u00e7indeler ama i\u015fleri biraz zor gibi.<\/p>\n \u00dclkede sadece 3 tekstil fabrikas\u0131 var, \u00fcretim anlam\u0131nda \u00f6teye gidilememi\u015f. Ba\u015f\u015fehir Nukus, h\u0131zla yenilenme \u00e7abas\u0131nda, geni\u015f caddeler, cadde \u00fczerinde modern binalar var ve turizme a\u00e7\u0131lmak istiyorlar. Asl\u0131nda \u00e7\u00f6l ortas\u0131nda vaha gibi bir yer, b\u00f6yle olunca iklimsel olarak yaz k\u0131\u015f, gece g\u00fcnd\u00fcz aras\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131k fark\u0131 i\u015fi biraz zorla\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n Burada ve Orta Asya genelinde en \u00e7ok merak etti\u011fim ve sordu\u011fum soru, Sovyet d\u00f6nemindeki ya\u015fam m\u0131, yoksa yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z bir d\u00fczende ya\u015famak m\u0131? \u00a0\u00c7o\u011funluk ortalamas\u0131; \u201cSovyet d\u00f6neminde e\u011fitim paras\u0131z ve daha iyiydi, sanat ve spor \u00f6nemliydi, neredeyse herkes bu y\u00f6nde e\u011fitim alabiliyordu. Herkesin iyi veya k\u00f6t\u00fc i\u015fi vard\u0131, devlette \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorduk, \u015fimdiki gibi i\u015f arama sorunu yoktu. \u015eimdi yollar\u0131m\u0131z daha geni\u015f ve d\u00fczg\u00fcn, \u00f6zel araba say\u0131s\u0131 eskiye g\u00f6re daha fazla, ancak i\u015fsizlik \u00e7ok,\u00a0insanlar \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in Rusya’ya veya becerenler yurt d\u0131\u015f\u0131na \u00e7al\u0131\u015fmaya gidiyorlar. Sovyet d\u00f6neminde, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z k\u00f6ye, \u015fehre, b\u00f6lgeye herhangi bir \u015fey yap\u0131lacak olsa Moskova karar verirdi, aksi halde yap\u0131lamazd\u0131. Bug\u00fcn e\u011fitim hem k\u00f6t\u00fc\u00a0hem yetersiz, iyi okullar\u00a0paral\u0131 ancak imk\u00e2n\u0131 olan gidebiliyor. Bu d\u00fczende i\u015fini g\u00f6t\u00fcrebilen iyi \u015fartlarda ya\u015fayabiliyor, r\u00fc\u015fvet ve yolsuzluk \u00fcst d\u00fczeyde, belki eskiden de vard\u0131 ama biz fark\u0131nda de\u011fildik.\u201d\u00a0Cevaplar bu seviyede, anla\u015f\u0131lan insanlar giderek ayr\u0131\u015f\u0131yor ve s\u0131n\u0131flar aras\u0131 fark gittik\u00e7e a\u00e7\u0131l\u0131yor. Tabii ki bu soruyu kime sordu\u011funuz da \u00e7ok \u00f6nemli, alt\u0131nda kuvvetli arabas\u0131 olan ile bisikletle i\u015fine gidip gelen, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fayan insan\u0131n cevab\u0131 farkl\u0131 u\u00e7larda.\u00a0Ama \u00e7o\u011funluk yurt d\u0131\u015f\u0131na kapa\u011f\u0131 atma \u00e7abalar\u0131nda.\u00a0Yani ger\u00e7ek demokrasi ve insan haklar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 her yer gibi, b\u00fct\u00fcn az geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde oldu\u011fu gibi.<\/p>\n Sevgilerimle<\/p>\n Hayrettin Ka\u011fn\u0131c\u0131<\/p>\n Ekim 2021<\/p>\n <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Pek bilinmeyen bir \u00fclke oldu\u011fu i\u00e7in, \u00f6nce hakk\u0131nda biraz bilgilenelim; Orta Asya co\u011frafyas\u0131nda Karakalpakya veya Karakalpakistan Cumhuriyeti diye bilinen ve g\u00f6\u00e7ebe olarak ya\u015fayan Karakalpakl\u0131lar\u0131n \u00fclkesi, 1938 y\u0131l\u0131ndan sonra Sovyetlerin y\u00f6nlendirmesi ile \u00d6zbekistan s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde Karakalpakistan \u00d6zerk Cumhuriyeti olarak kurulur. 166,600 km\u00b2 y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc, demografik yap\u0131 olarak Karakalpaklar, \u00d6zbekler ve Kazaklardan olu\u015fan 2 milyon n\u00fcfusu ile, ba\u015f […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":13936,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"class_list":["post-13928","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gezi-notlari"],"yoast_head":"\n\n
\n